Wykład 1a — Wprowadzenie: zachowanie organizacyjne, proces i system

Przedmiot: Psychologia pracy i organizacji

Streszczenie

Mapa przedmiotu — zachowanie organizacyjne

Wykład wprowadza w psychologię organizacji pracy, która w dużej mierze korespformuje z dziedziną zwaną zachowaniem organizacyjnym. Organizację rozpatruje się na trzech poziomach: jednostek, grup i systemów. Punktem wyjścia jest zawsze człowiek — bez znajomości jego systemu motywacyjnego, emocjonalnego i poznawczego (spostrzeganie, reprezentacja rzeczywistości) nie da się zrozumieć procesów zachodzących w organizacji. Sama organizacja jako instytucja bywa źródłem wielu problemów, które trafiają później do psychologów i klinicystów. Dużym problemem praktycznym jest to, że menedżerowie zwykle dysponują niewielką wiedzą psychologiczną i widzą świat wyłącznie z perspektywy subiektywnej.

Na poziomie grup pojawiają się najsilniejsze procesy: rywalizacja, współpraca, walka o władzę (formalną i nieformalną), konflikty, polityka i dynamika grupy — stąd bierze się najwięcej napięć. Na poziomie systemów funkcjonują procedury, struktury i zasady; przedmiot koncentruje się głównie na kulturze organizacyjnej.

Zasoby ludzkie i wskaźniki organizacji

Ludzie wnoszą do organizacji zasoby (wiedzę, kompetencje), które organizacja wycenia — przy przejęciach czy reorganizacjach wycenia się nie tylko aktywa, lecz także zasoby ludzkie. Celem oddziaływań jest wysoka produktywność i wysoka satysfakcja przy jednoczesnym niskim poziomie nieobecności i fluktuacji (odchodzenia ludzi). Produkt rozumie się szeroko — jako to, co firma dostarcza na rynek, zarówno towar, jak i usługę. Rolą psychologa jest równoważenie celów organizacji i ludzi, przy czym zawsze zaczyna się od biznesu: to biznes generuje środki pozwalające utrzymać ludzi. Czasem nawet sama wiedza nie wystarcza — kluczowe bywa uczciwe, ludzkie podejście do człowieka oraz kultura szanująca pracownika.

Proces i system — kluczowa para pojęć

Centralnym wątkiem wykładu jest myślenie procesowe i systemowe, które wykładowczyni zapowiada jako pewny temat egzaminacyjny i fundament diagnozy organizacyjnej. Proces to ciągłe, regularne działanie złożone z etapów o ustalonej kolejności i porządku, ukierunkowane na jeden cel. Naturalnym środowiskiem procesu jest system — jedno bez drugiego nie istnieje (jak orzeł i reszka tej samej monety).

Działanie nieprocesowe ilustruje przykład działu rekrutacji, który "optymalizuje" zatrudnienie sześciu osób (szybciej i taniej), za co szef z góry obiecuje nagrody — a po rozliczeniu okazuje się, że nowo zatrudnieni szybko odeszli, bo oddano jakość za czas i koszty. Myślenie procesowe wymaga rozliczania dopiero na końcu całego procesu, ponieważ błąd na początku propaguje się dalej. Stąd potrzeba mapowania procesów — spisywania, jak przebiegają, by szybko odnaleźć przyczynę po zaobserwowaniu efektu (mechanizm domina). Złożone procesy liczą setki czy tysiące elementów i ciągną się przez cały świat (globalizacja), dlatego są informatyzowane i wspomagane przez AI; planowanie procesów wciąż jednak pozostaje w rękach ludzi i jest najbardziej złożonym zajęciem w organizacji. Zarządzanie jest głównym, wiodącym procesem organizacji.

System i jego konsekwencje

System to celowo wyodrębniona całość, która spełnia trzy warunki: (1) jest zbiorem części bez elementów izolowanych, (2) części są ze sobą powiązane co najmniej jednym kanałem (tworząc strukturę), (3) całość służy realizacji wspólnych celów. Element pozornie należący do całości, ale niepowiązany, nie jest częścią systemu (obraz korali na sznurku — te, które zostały na stole, do systemu nie należą). W organizacjach zdarzają się dublujące się, zbędne stanowiska, których pracy system "nie widzi" — efekt braku monitorowania i mapowania.

Najważniejsza konsekwencja: nie da się wyciąć elementu systemu bez naruszenia całości — reakcja rozchodzi się jak fala na jeziorze po rzuceniu kamienia (analogia do fal grawitacyjnych). Ilustruje to przykład Romana, doświadczonego pracownika, który nieformalnie usprawnia wiele procesów poza własnym działem; jego zwolnienie zatkałoby je, o czym szef widzący wszystko "przez lupę swojego działu" często nie wie. Myślenie systemowe wymaga uprzedniego komunikowania decyzji organizacji. Wzorem są Japończycy, którzy zbudowali Toyotę na procesach i systemie oraz stosują system Ringi — informowanie innych o zamiarze podjęcia decyzji (nie zrzucanie odpowiedzialności), pozwalające oszacować przyszłe straty. Obrazem systemu jest też kostka Rubika: każdy ruch zmienia całość, więc trzeba obserwować ją dookoła.

Granice przedmiotu i charakter dziedziny

Psychologia organizacji pracy dotyczy wyłącznie wnętrza organizacji (właściciele, udziałowcy, zarząd, pracownicy, kultura organizacyjna). Na zewnątrz znajduje się rynek (klienci, konkurenci, dostawcy, sojusznicy strategiczni, regulatorzy) i psychologia marketingu, która zwykle nie należy do tego przedmiotu, lecz zostaje włączona poglądowo (gościnnie prof. Mackiewicz). Dziedzina jest eklektyczna — łączy psychologię, psychologię społeczną, socjologię, antropologię, nauki polityczne, ekonomię i prawo (m.in. prawo pracy przy zarządzaniu zasobami ludzkimi).

Dwuznaczność słowa "organizacja"

Termin "organizacja" ma dwa znaczenia: instytucjonalne (firma, instytucja — od słowa organ, narzędzie m.in. do robienia pieniędzy) oraz czynnościowe (sposób organizowania, porządkowania — od greckiego organizm, tworzenie całości). Mówiąc "zła organizacja", nie wiadomo, czy chodzi o złą instytucję, czy o źle zorganizowaną pracę — dlatego w praktyce warto dopytać, o które znaczenie chodzi.

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt